Xanh hóa sản xuất hóa chất: Biến thách thức thành cơ hội

Xanh hóa sản xuất hóa chất là yêu cầu cấp thiết nhưng cũng là thách thức lớn do đặc thù thâm dụng năng lượng và nguy cơ phát thải cao của ngành. Trước những tiêu chuẩn môi trường khắt khe hơn hẳn so với các lĩnh vực khác, doanh nghiệp hóa chất cần đối mặt với bài toán chuyển đổi như thế nào để vừa tuân thủ quy định, vừa đảm bảo hiệu quả kinh doanh bền vững?

Tổng quan về xanh hóa sản xuất hóa chất

Xanh hóa sản xuất hóa chất là gì?

Về bản chất, “xanh hóa sản xuất hóa chất” là việc áp dụng một cách có hệ thống các quy trình vận hành, công nghệ sản xuất và mô hình quản lý nhằm mục tiêu:

• Giảm thiểu định mức tiêu hao tài nguyên đầu vào (nguyên liệu, nhiên liệu, nước).
• Tối ưu hóa hiệu suất sử dụng năng lượng.
• Kiểm soát và giảm thiểu phát thải ra môi trường (khí nhà kính, nước thải, chất thải rắn).
• Thúc đẩy các mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi chất thải của một quy trình trở thành nguyên liệu cho một quy trình khác.

Đây không đơn thuần là việc tuân thủ quy định pháp luật về môi trường, mà là một chiến lược tái cấu trúc toàn diện để nâng cao hiệu quả và đảm bảo sự phát triển bền vững.

3 lợi ích của xanh hóa sản xuất ngành hóa chất

Lợi ích 1: Tối ưu chi phí, nâng cao hiệu quả kinh tế

Lợi ích kinh tế là yếu tố có thể định lượng rõ ràng nhất. Khi một doanh nghiệp quản lý tốt công tác bảo vệ môi trường, chi phí sẽ giảm trực tiếp thông qua:

• Giảm chi phí năng lượng: Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, hoặc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo giúp giảm đáng kể chi phí điện, than, khí đốt.
• Giảm chi phí xử lý chất thải: Khi chất thải được tái chế, tái sử dụng, doanh nghiệp không chỉ tiết kiệm chi phí xử lý mà còn có thể tạo ra doanh thu từ các sản phẩm phụ.
• Giảm định mức tiêu hao nguyên liệu: Các công nghệ và phụ gia mới giúp tận dụng tối đa nguyên liệu, giảm lượng phế phẩm.

Lợi ích 2: Nâng cao vị thế và năng lực cạnh tranh

Trong bối cảnh hội nhập, tiêu chuẩn xanh đang trở thành một “giấy thông hành” để tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông Phùng Ngọc Bộ, Trưởng Ban Kỹ thuật Vinachem, khẳng định việc này giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận các thị trường khó tính như EU. Một doanh nghiệp có quy trình sản xuất xanh sẽ sở hữu lợi thế cạnh tranh vượt trội thông qua:

• Đáp ứng tiêu chuẩn của nhà mua hàng lớn: Các tập đoàn đa quốc gia ngày càng ưu tiên các nhà cung cấp có chứng chỉ sản xuất bền vững.
• Xây dựng thương hiệu uy tín: Một thương hiệu gắn liền với trách nhiệm môi trường sẽ tạo được niềm tin với đối tác và người tiêu dùng.

Lợi ích 3: Phát triển bền vững và quản trị rủi ro môi trường

Đầu tư vào xanh hóa là đầu tư cho tương lai dài hạn.

• Giảm thiểu rủi ro pháp lý: Tuân thủ chặt chẽ các quy định về môi trường giúp doanh nghiệp tránh được các khoản phạt và rủi ro đình chỉ hoạt động.
• Tạo môi trường làm việc an toàn: Một quy trình sản xuất sạch sẽ, ít độc hại giúp bảo vệ sức khỏe người lao động, tăng sự gắn kết và nâng cao năng suất.
• Đóng góp vào mục tiêu quốc gia: Chủ động giảm phát thải là hành động thiết thực góp phần cùng Chính phủ thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

>>>CÓ THỂ BẠN MUỐN BIẾT: 

• Chuyển đổi xanh là gì? Tìm hiểu và ứng dụng hiệu quả
• Xanh hóa sản xuất & Lộ trình triển khai toàn diện cho doanh nghiệp

Giải pháp xanh hóa sản xuất hóa chất thực tiễn: Kinh nghiệm tiên phong từ Vinachem

Vinachem đã triển khai một chiến lược đồng bộ, tập trung vào 5 nhóm giải pháp kỹ thuật cốt lõi, mang lại những kết quả đo lường được.

Giải pháp 1: Tối ưu hóa năng lượng và chuyển đổi sang năng lượng sạch

Nhận thức rõ năng lượng là một trong những chi phí đầu vào lớn nhất và là nguồn phát thải chính, Vinachem đã tập trung vào hai hướng song song: tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng hiện có và từng bước chuyển đổi sang các nguồn năng lượng sạch hơn. Các giải pháp cụ thể đã được triển khai bao gồm:

• Năng lượng tái tạo: Lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái (Công ty Đạm Ninh Bình, Cao su Đà Nẵng).
• Năng lượng sinh khối: Chuyển đổi lò hơi sang sử dụng nhiên liệu sinh khối như mùn cưa, trấu để sản xuất hơi và sấy sản phẩm (Supe Lâm Thao, Hóa chất Việt Trì).
• Tận dụng nhiệt thừa: Thu hồi nhiệt lượng dư thừa trong quá trình sản xuất axit sunfuric (H2SO4) để phát điện, tự chủ một phần năng lượng.

Giải pháp 2: Tiết kiệm nguyên liệu và tài nguyên

Để tối ưu hóa vòng đời tài nguyên và giảm chi phí nguyên liệu thô, Tập đoàn đã triển khai các giải pháp kỹ thuật nhằm tận dụng triệt để nguồn tài nguyên khoáng sản và nâng cao hiệu suất sử dụng của các vật tư đầu vào. Các hành động tiêu biểu là:

• Nghiên cứu & Phát triển: Hợp tác với các tổ chức khoa học để nghiên cứu công nghệ chế biến quặng Apatit loại II có hàm lượng thấp, nhằm tận dụng hiệu quả tài nguyên quốc gia.
• Ứng dụng phụ gia: Sử dụng phụ gia tăng hiệu suất đốt than trong các nhà máy nhiệt điện; ứng dụng công nghệ nano và phụ gia điều chỉnh tốc độ hòa tan của phân bón.

Giải pháp 3: Đẩy mạnh xử lý và tái chế chất thải (Kinh tế tuần hoàn)

Với mục tiêu biến chất thải từ một gánh nặng chi phí thành một nguồn tài nguyên có giá trị, Vinachem đã đẩy mạnh áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn vào thực tiễn sản xuất. Cách tiếp cận này đã được hiện thực hóa qua nhiều dự án:

• Thu hồi khí thải: Các nhà máy Đạm Ninh Bình, Đạm Hà Bắc đã đầu tư hệ thống thu hồi CO2 (trước đây thải ra môi trường) để sản xuất CO2 rắn và lỏng, cung cấp cho các ngành công nghiệp khác.
• Tái chế sản phẩm: Công ty Cao su Đà Nẵng vận hành nhà máy tái chế lốp xe công suất 110.000 lốp/năm.
• Xử lý chất thải rắn: 100% tro xỉ từ các nhà máy nhiệt điện đã được hợp chuẩn, hợp quy để làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp khác. Bã thải thạch cao (GYPS) tại DAP Hải Phòng được xử lý để làm phụ gia cho xi măng.

Giải pháp 4: Giảm phát thải khí nhà kính (GHG)

Để cụ thể hóa cam kết giảm phát thải ròng, Vinachem đã xây dựng một lộ trình bài bản, không chỉ tập trung vào việc kiểm soát các nguồn phát thải trực tiếp mà còn gia tăng khả năng hấp thụ carbon. Lộ trình này bao gồm các nhiệm vụ chính:

• Kiểm kê và Lập kế hoạch: Xây dựng kế hoạch kiểm kê và giảm nhẹ phát thải khí nhà kính giai đoạn 2023-2025 theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Tăng độ phủ xanh: Đặt mục tiêu đến năm 2025, các doanh nghiệp trong Tập đoàn phải trồng cây xanh chiếm ít nhất 15% tổng diện tích nhà máy.

>>>TÌM HIỂU THÊM: Kiểm kê khí nhà kính là gì? Hướng dẫn chi tiết cho doanh nghiệp

Giải pháp 5: Nâng cao nhận thức và hệ thống quản trị

ập đoàn xác định rằng công nghệ chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được vận hành bởi đội ngũ có nhận thức đúng đắn và được hỗ trợ bởi một hệ thống quản trị chặt chẽ. Do đó, các giải pháp về con người và chính sách nội bộ được xem là nền tảng cho sự thay đổi bền vững.

• Xây dựng chính sách nội bộ: Ban hành chính sách khuyến khích các sáng kiến cải tiến, ưu tiên đầu tư cho công nghệ xử lý ô nhiễm và tái chế.
• Đào tạo và Tuyên truyền: Tổ chức Hội nghị môi trường định kỳ hàng năm để cập nhật các quy định pháp luật và phổ biến các giải pháp kỹ thuật mới cho cán bộ chuyên môn.

Thách thức khi xanh hóa ngành hóa chất: Doanh nghiệp đang đối mặt với gì?

Quá trình chuyển đổi sang sản xuất xanh phải đối mặt với ba rào cản kỹ thuật và kinh tế lớn.

Rào cản về vốn và công nghệ

Chi phí đầu tư ban đầu cho công nghệ xanh, dây chuyền sản xuất sạch hơn là rất lớn. Đặc biệt, các dự án mang tính đột phá như sản xuất hydro xanh, amoniac xanh đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ. Hơn nữa, giá thành sản phẩm xanh hiện vẫn cao hơn so với sản phẩm thông thường, gây khó khăn trong việc cạnh tranh về giá trên thị trường.

Vướng mắc về cơ chế, chính sách

Bà Nguyễn Thanh Phương (Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường Công nghiệp) chỉ ra rằng khái niệm “xanh hóa công nghiệp” còn khá mới và chưa được định nghĩa cụ thể trong văn bản pháp luật. Sự thiếu vắng một bộ tiêu chí môi trường rõ ràng cho các dự án xanh khiến doanh nghiệp gặp khó trong việc tiếp cận các nguồn tài chính ưu đãi như tín dụng xanh hay trái phiếu xanh.

Hạn chế về nhận thức và năng lực triển khai

Nhận thức về tầm quan trọng và cách thức triển khai chuyển đổi xanh, đặc biệt ở các doanh nghiệp vừa và nhỏ, còn hạn chế. Nhiều đơn vị thiếu năng lực kỹ thuật để tự nghiên cứu, tính toán và lựa chọn phương án giảm phát thải nào là tối ưu nhất về cả chi phí lẫn hiệu quả.

Giải pháp tháo gỡ: Doanh nghiệp cần làm gì và Chính phủ hỗ trợ ra sao?

Lộ trình hành động cho doanh nghiệp

Theo khuyến nghị từ Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường Công nghiệp (Bộ Công Thương), các doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình xanh hóa sản xuất hóa chất theo các bước cụ thể:

1. Kiểm kê và đánh giá: Thực hiện kiểm kê khí nhà kính, đo đạc định mức tiêu hao năng lượng hiện tại để xác định các điểm lãng phí.
2. Tối ưu hóa quy trình: Áp dụng các giải pháp chi phí thấp trước như: bảo ôn đường ống, sử dụng phụ gia tiết kiệm nhiên liệu, trồng cây xanh tại khuôn viên nhà máy (mục tiêu tối thiểu 15% diện tích).
3. Đầu tư công nghệ: Có kế hoạch vốn để thay thế các thiết bị hiệu suất thấp (động cơ, lò hơi cũ). Nghiên cứu áp dụng các mô hình thí điểm sản xuất sạch hơn trước khi nhân rộng toàn nhà máy.
4. Tiếp cận tài chính xanh: Chủ động cập nhật các tiêu chí môi trường (đang được Bộ TN&MT dự thảo) để đủ điều kiện tiếp cận nguồn vốn tín dụng xanh và trái phiếu xanh cho các dự án chuyển đổi.

“Trợ lực” từ chính sách nhà nước

• Hoàn thiện hành lang pháp lý: Bộ Công Thương đang xây dựng “Đề án xanh hóa công nghiệp”, trong khi Bộ Tài nguyên và Môi trường đang dự thảo quyết định về tiêu chí môi trường cho các dự án xanh. Điều này sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho doanh nghiệp.
• Tạo điều kiện tiếp cận vốn: Khi bộ tiêu chí được ban hành, các doanh nghiệp đáp ứng đủ điều kiện có thể tiếp cận nguồn hỗ trợ từ tín dụng xanh và trái phiếu xanh.
• Hỗ trợ về thuế và quy chuẩn: Doanh nghiệp đề xuất cần có chính sách ưu đãi về thuế, ví dụ giảm thuế VAT cho các sản phẩm tái chế từ bã thạch cao. Đồng thời, sớm ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật cho việc sử dụng các sản phẩm tái chế làm vật liệu xây dựng.

Kết luận

Tóm lại, xanh hóa sản xuất hóa chất không còn là khái niệm xa vời mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc về kỹ thuật và kinh tế. Đây là con đường tất yếu giúp doanh nghiệp hóa chất Việt Nam tối ưu hóa chi phí, nâng cao vị thế cạnh tranh và phát triển bền vững. Dù thách thức về vốn và công nghệ còn đó, nhưng với sự chủ động và các chính sách hỗ trợ ngày càng hoàn thiện, mục tiêu chuyển đổi xanh là hoàn toàn khả thi.

Doanh nghiệp của bạn đã bắt đầu hành động? Hãy tiến hành rà soát quy trình và kiểm kê nội bộ ngay hôm nay để xác định cơ hội giảm tiêu hao năng lượng, đảm bảo không bị tụt hậu trong xu hướng chuyển đổi toàn cầu.