Tiêu dùng xanh là gì? Tại sao lại là xu hướng tất yếu?

Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang chứng kiến những bước chuyển đổi mạnh mẽ, khái niệm “Tiêu dùng xanh” ngày càng khẳng định vai trò quan trọng và trở nên phổ biến trong đời sống xã hội. Xu hướng này không chỉ phản ánh nhận thức ngày càng cao về trách nhiệm môi trường mà còn hoạt động như một động lực thiết yếu từ phía cầu, tạo ra sức hút và định hướng thị trường cho các mô hình “Sản xuất xanh”, hướng tới sự phát triển bền vững.

Tiêu dùng xanh là gì?

Tiêu dùng xanh (Green consumption) về cơ bản được định nghĩa là hoạt động mua sắm và sử dụng các sản phẩm dịch vụ thân thiện với môi trường, không gây hại cho sức khỏe con người và không đe dọa đến sự cân bằng của hệ sinh thái tự nhiên. 

Trọng tâm của xu hướng này là ưu tiên các sản phẩm xanh hay còn gọi là sản phẩm thân thiện với môi trường. Đặc điểm cốt lõi của các sản phẩm này là chúng được thiết kế, sản xuất và có khả năng được xử lý sau khi sử dụng theo cách gây ra ít tác động gây hại nhất đến môi trường trong suốt vòng đời của chúng. 

Vòng đời này bao gồm từ khâu khai thác hoặc lựa chọn nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất tiết kiệm năng lượng và tài nguyên, việc sử dụng bao bì tối giản và dễ tái chế, quá trình sử dụng sản phẩm an toàn, cho đến khâu xử lý, tái chế hoặc phân hủy sau khi thải bỏ.

Song hành với tiêu dùng xanh từ phía người mua là “sản xuất xanh” từ phía nhà sản xuất. Đây là thuật ngữ chỉ các hoạt động sản xuất được tối ưu hóa để giảm thiểu ảnh hưởng đến môi trường. Các đặc trưng chính của sản xuất xanh bao gồm:

• Sử dụng tiết kiệm và hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên (năng lượng, nước, nguyên vật liệu).
• Giảm thiểu ô nhiễm (đất, nước, không khí) và lượng chất thải phát sinh trong quá trình sản xuất.
• Ưu tiên các hoạt động tái chế, tái sử dụng vật liệu.
• Hạn chế và kiểm soát chặt chẽ việc phát thải khí nhà kính và các chất độc hại khác.

Như vậy, tiêu dùng xanh và sản xuất xanh có mối quan hệ mật thiết, tương hỗ lẫn nhau, tạo thành động lực thúc đẩy một nền kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

>>>Xem thêm: Sản xuất xanh và câu chuyện thành công của doanh nghiệp tiên phong

Động lực thị trường: Vì sao tiêu dùng xanh là yêu cầu bắt buộc?

Sự chuyển dịch sang tiêu dùng và sản xuất xanh tại Việt Nam không còn đơn thuần là một lựa chọn mang tính xu hướng, mà đang ngày càng trở thành một yêu cầu cấp thiết, thậm chí là bắt buộc đối với sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và nền kinh tế. 

Động lực cho sự thay đổi mạnh mẽ này đến từ nhiều yếu tố tổng hợp, tạo nên một áp lực thị trường không thể đảo ngược:

Nhu cầu tiêu dùng xanh bùng nổ

Nhận thức của người tiêu dùng Việt Nam về các vấn đề môi trường và sức khỏe đã tăng lên đáng kể, kéo theo sự gia tăng mạnh mẽ nhu cầu đối với các sản phẩm xanh.

• Phần lớn người tiêu dùng (khoảng 70-80% theo các khảo sát) thể hiện sự sẵn lòng chi trả nhiều hơn cho các sản phẩm được xem là “xanh” và bền vững
• Nhu cầu tiêu thụ sản phẩm xanh đã ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng, trung bình khoảng 15% mỗi năm trong giai đoạn 2021-2023
• Khảo sát gần đây (năm 2024) cho thấy gần 60% người tiêu dùng mong muốn tăng cường sử dụng sản phẩm xanh trong thời gian tới. Điều này được phản ánh qua doanh số thực tế, ví dụ như sức tiêu thụ sản phẩm xanh tại hệ thống Saigon Co.op tăng 50-60% trong các chiến dịch tháng tiêu dùng xanh, hay thị trường thực phẩm hữu cơ đạt mốc 100 triệu USD năm 2023. Thế hệ trẻ như Millennials là động lực chính cho xu hướng này.

Áp lực cạnh tranh và “tấm hộ chiếu xanh” ra thị trường quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, yếu tố “xanh” đang nhanh chóng chuyển từ gánh nặng chi phí thành lợi thế cạnh tranh sống còn, đặc biệt với doanh nghiệp định hướng xuất khẩu.

Việc đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, xã hội ngày càng khắt khe của các thị trường lớn và khó tính như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản không còn là lựa chọn mà là điều kiện tiên quyết để hàng hóa Việt Nam có thể thâm nhập và trụ vững. Sản phẩm xanh chính là “tấm hộ chiếu” cho doanh nghiệp vươn ra thế giới.

Định hướng từ Chính sách và Chiến lược Phát triển Quốc gia

Cam kết mạnh mẽ của Chính phủ Việt Nam về phát triển bền vững, đặc biệt là mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050 và Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý và định hướng rõ ràng.

>>>Net Zero là gì? Có ý nghĩa gì với doanh nghiệp?

Các mục tiêu quốc gia tạo áp lực và động lực buộc các ngành công nghiệp chủ lực (sản xuất chế biến, nông nghiệp, năng lượng…) phải thực hiện chuyển đổi xanh. Chính phủ cũng đang tích cực triển khai các chương trình hỗ trợ, thúc đẩy sản xuất sạch hơn trong cộng đồng doanh nghiệp.

Tác động của xu hướng tiêu dùng xanh đến doanh nghiệp sản xuất

Xu hướng tiêu dùng xanh đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong môi trường kinh doanh tại Việt Nam, mang đến cả cơ hội lẫn thách thức không nhỏ cho các doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất.

Cơ hội thị trường & lợi thế cạnh tranh

Việc chuyển dịch sang tiêu dùng xanh mở ra nhiều cơ hội đáng kể cho các doanh nghiệp sản xuất biết nắm bắt:

– Đáp ứng nhu cầu gia tăng: Thị trường cho sản phẩm xanh tại Việt Nam đang trên đà tăng trưởng mạnh mẽ, với nhu cầu tăng trung bình 15% mỗi năm giai đoạn 2021-2023. Nắm bắt xu hướng này giúp doanh nghiệp tiếp cận một phân khúc khách hàng ngày càng lớn và tiềm năng.  

– Mở rộng thị trường xuất khẩu: Việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh quốc tế ngày càng khắt khe (ví dụ: Cơ chế điều chỉnh carbon qua biên giới – CBAM của EU, yêu cầu về ESG) là điều kiện tiên quyết để hàng hóa Việt Nam thâm nhập và duy trì vị thế tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản. Chứng nhận xanh như Nhãn Xanh Việt Nam có thể xem là “tấm vé thông hành”.

– Tiềm năng lợi nhuận cao hơn: Mặc dù giá cao là rào cản chung, một bộ phận người tiêu dùng (đặc biệt là nhóm có thu nhập cao, ý thức cao) sẵn sàng chi trả mức giá cao hơn cho các sản phẩm xanh chất lượng và đáng tin cậy. Điều này tạo cơ hội cho các doanh nghiệp định vị sản phẩm ở phân khúc cao cấp.

– Hiệu quả vận hành & tiết kiệm chi phí (dài hạn): Việc áp dụng các quy trình sản xuất sạch hơn, tiết kiệm năng lượng, quản lý tài nguyên (nước, nguyên liệu) hiệu quả và giảm thiểu chất thải có thể giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí vận hành trong dài hạn

– Nâng cao hình ảnh thương hiệu & niềm tin: Xây dựng hình ảnh một doanh nghiệp có trách nhiệm với môi trường và xã hội giúp thu hút và giữ chân khách hàng, đặc biệt là những người tiêu dùng có ý thức cao. Các hoạt động như sử dụng bao bì tái chế, chương trình thu hồi sản phẩm cũ của Cocoon là ví dụ điển hình. Cam kết xanh có thể trở thành yếu tố khác biệt hóa quan trọng.  

Thách thức trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất và tiêu dùng xanh

Bên cạnh cơ hội, quá trình chuyển đổi sang sản xuất xanh đặt ra nhiều thách thức lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam:

Một thực tế rõ ràng là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) đang gặp bất lợi đáng kể trong cuộc đua chuyển đổi xanh. Do hạn chế về vốn , công nghệ , nhân lực và khả năng tiếp cận thông tin, chính sách , SMEs gặp nhiều khó khăn hơn hẳn so với các tập đoàn lớn trong việc đầu tư vào sản xuất bền vững. 

Trong khi các công ty lớn như Nestle hay các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng xuất khẩu có thể có nhiều nguồn lực và động lực (từ yêu cầu của đối tác, thị trường) để thay đổi, SMEs có nguy cơ bị bỏ lại phía sau nếu không nhận được sự hỗ trợ đầy đủ và phù hợp. Điều này có thể làm gia tăng khoảng cách cạnh tranh và ảnh hưởng đến mục tiêu xanh hóa toàn diện nền kinh tế.  

Bên cạnh đó, động lực thúc đẩy chuyển đổi xanh cũng có sự khác biệt rõ rệt. Đối với các nhà sản xuất định hướng xuất khẩu, các quy định quốc tế như CBAM của EU đang trở thành yếu tố thúc đẩy chính, mang tính bắt buộc để duy trì khả năng tiếp cận thị trường. Áp lực này mạnh mẽ và trực tiếp hơn. 

Ngược lại, đối với các doanh nghiệp tập trung vào thị trường nội địa, động lực từ phía người tiêu dùng còn yếu hơn do rào cản về giá cả và sự chấp nhận chi trả thêm còn hạn chế (tỷ lệ thực hành tiêu dùng xanh trên thực tế còn thấp chỉ khoảng 12-18% ở các thành phố lớn ). Điều này tạo ra một sự phân hóa tiềm tàng trong tốc độ và mức độ xanh hóa giữa các nhóm doanh nghiệp.

Tiêu dùng xanh tại Việt Nam: Bức tranh thực tế 

Sản phẩm xanh đa dạng trên thị trường

Người tiêu dùng Việt ngày càng có nhiều lựa chọn sản phẩm thân thiện môi trường hơn ở hầu hết các ngành hàng:

– Thực phẩm & Đồ uống: Rau củ quả đạt chuẩn hữu cơ (organic), VietGAP; thực phẩm chế biến được đóng gói tối giản hoặc sử dụng bao bì thân thiện môi trường (như lá chuối, hộp giấy); các sản phẩm thay thế đạm động vật có nguồn gốc thực vật; cà phê, trà được canh tác theo hướng bền vững; các loại bình nước, cốc cá nhân tái sử dụng thay thế chai nhựa; ống hút làm từ tre, cỏ, giấy, gạo hoặc inox…

– Thời trang: Quần áo may từ vải sợi tự nhiên (bông hữu cơ – organic cotton), vải lanh, vải gai, hoặc vải tái chế (từ chai nhựa PET, vải vụn); xu hướng sử dụng đồ cũ (secondhand) ngày càng phổ biến; túi xách, ví, phụ kiện được làm sáng tạo từ vật liệu tái chế như bạt quảng cáo cũ, vải vụn…

– Đồ gia dụng: Các thiết bị điện tử (tủ lạnh, điều hòa, máy giặt…) có dán nhãn tiết kiệm năng lượng; bóng đèn LED hiệu suất cao; các sản phẩm tẩy rửa, vệ sinh nhà cửa có nguồn gốc tự nhiên, sinh học, ít hóa chất độc hại; túi đựng rác tự phân hủy sinh học; túi đi chợ, làn đi chợ sử dụng nhiều lần; các vật dụng làm từ tre, gỗ thay thế đồ nhựa…

– Chăm sóc cá nhân: Mỹ phẩm có nguồn gốc thiên nhiên, hữu cơ hoặc thuần chay (vegan), không thử nghiệm trên động vật; các sản phẩm dạng rắn/bánh (xà phòng, dầu gội, dầu xả) để giảm thiểu bao bì nhựa; bàn chải đánh răng bằng tre…

– Khác: Văn phòng phẩm (giấy, sổ) làm từ nguyên liệu tái chế; sơn tường ít hoặc không chứa VOC (hợp chất hữu cơ bay hơi độc hại); phương tiện di chuyển cá nhân ưu tiên xe đạp, xe máy điện, ô tô điện…

Thương hiệu tiên phong và cam kết bền vững

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã nhận thức rõ trách nhiệm và cơ hội từ xu hướng tiêu dùng xanh, tích cực triển khai các hoạt động sản xuất, kinh doanh bền vững:

• Vinamilk: Đi đầu với dòng sữa tươi 100% organic, phát triển mô hình trang trại sinh thái Green Farm đạt trung hòa carbon (theo chuẩn PAS 2060:2014), công bố lộ trình tiến tới Net Zero vào năm 2050 và sử dụng túi nilon sinh học tự hủy tại hệ thống cửa hàng giới thiệu sản phẩm.
• Cocoon: Thương hiệu mỹ phẩm 100% thuần chay tiên phong tại Việt Nam, cam kết không thử nghiệm trên động vật, khai thác hiệu quả nguồn nguyên liệu bản địa, đồng thời thực hiện các chương trình ý nghĩa như “Thu hồi pin cũ”, “Đổi vỏ chai cũ nhận sản phẩm mới”.
• Dòng Dòng Sài Gòn: Tạo ra những chiếc túi xách thời trang, độc đáo từ vật liệu tái chế là bạt quảng cáo đã qua sử dụng.
• Tổng Công ty May 10: Đầu tư hệ thống máy móc hiện đại giúp tiết kiệm năng lượng, lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái, nghiên cứu và phát triển dòng sản phẩm thời trang tái chế.
• Vinfast: Đóng vai trò tiên phong trong việc phát triển hệ sinh thái phương tiện giao thông chạy hoàn toàn bằng điện tại Việt Nam.

Nhà bán lẻ và sáng kiến cộng đồng chung tay hành động

Nỗ lực xanh hóa không chỉ đến từ nhà sản xuất mà còn lan tỏa mạnh mẽ trong hệ thống phân phối và các hoạt động cộng đồng:

• Hệ thống siêu thị: Các chuỗi lớn như Coopmart, Big C (GO!), Lotte Mart, Aeon Mall… ngày càng tích cực sử dụng các loại túi thân thiện môi trường (túi tự hủy sinh học), dùng lá chuối để gói rau củ, triển khai các chương trình khuyến khích khách hàng mang túi riêng khi mua sắm.
• Cửa hàng chuyên biệt: Sự xuất hiện và phát triển của các cửa hàng, chuỗi cửa hàng chuyên kinh doanh thực phẩm hữu cơ, nông sản sạch (như Bác Tôm, Sói Biển, Hello Măm, Organica…) cho thấy nhu cầu và nguồn cung sản phẩm xanh đang tăng trưởng.
• Chương trình tái chế, thu gom: Các hoạt động thiết thực như thu hồi pin cũ, đổi vỏ chai của Cocoon; các chương trình phân loại rác tại nguồn được triển khai tại nhiều khu dân cư, trung tâm thương mại (như Vincom); sự hình thành các điểm thu gom rác tái chế của các tổ chức, doanh nghiệp xã hội.
• Sự kiện & Chiến dịch: Các hội chợ, triển lãm giới thiệu sản phẩm xanh, tiêu dùng bền vững được tổ chức thường xuyên hơn; các chiến dịch truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng (như chương trình Việt Nam Xanh); các cuộc thi tìm kiếm và tôn vinh sáng kiến tiêu dùng xanh do các Bộ ngành (như Bộ Tài nguyên và Môi trường) phối hợp với các tổ chức quốc tế (như WWF – Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên) phát động.

[FAQ] Tiêu dùng xanh là gì và câu hỏi thường gặp

Tiêu dùng xanh có thực sự đắt đỏ không?

Chi phí ban đầu có thể cao hơn, nhưng nhiều sản phẩm/hành động giúp tiết kiệm dài hạn. Tập trung vào giảm thiểu, tái sử dụng là cách tiết kiệm nhất

Làm sao biết chắc một sản phẩm là “xanh” thật sự?

Tìm kiếm nhãn chứng nhận uy tín, đọc kỹ thành phần, tìm hiểu về thương hiệu, ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng

Tôi có ngân sách hạn chế, bắt đầu tiêu dùng xanh từ đâu?

Bắt đầu từ việc giảm thiểu tiêu thụ không cần thiết, tái sử dụng tối đa đồ đạc, hạn chế rác thải nhựa, tiết kiệm điện nước – những việc này thường không tốn thêm tiền

Tiêu dùng xanh ảnh hưởng đến kinh tế như thế nào?

Tạo ra cơ hội cho các ngành công nghiệp mới (tái chế, năng lượng sạch), việc làm xanh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cũng có thách thức về chi phí chuyển đổi cho doanh nghiệp

Chuyển đổi sang tiêu dùng xanh mang lại lợi ích kép: bảo vệ môi trường sống và thúc đẩy nền kinh tế phát triển bền vững. Hy vọng bài viết đã cung cấp những góc nhìn giá trị. Đừng quên truy cập Seeact.vn thường xuyên để cập nhật thêm nhiều thông tin hữu ích khác nhé!