Thời trang tuần hoàn là gì? Ảnh hưởng gì đến ngành sản xuất may mặc Việt Nam

Đối mặt với áp lực về lãng phí và ô nhiễm, ngành thời trang đang chuyển dịch sang mô hình tuần hoàn – một xu hướng tất yếu nhằm tối ưu hóa tài nguyên và giảm tác động môi trường. Đây không chỉ là xu hướng toàn cầu mà còn là yêu cầu chiến lược cho ngành may mặc Việt Nam để duy trì năng lực cạnh tranh. Cùng tìm hiểu chi tiết về thời trang tuần hoàn và ý nghĩa của nó trong bài viết này.

Thời trang tuần hoàn là gì?

Thời trang tuần hoàn (tiếng Anh: Circular Fashion) được định nghĩa là một mô hình kinh tế và sản xuất bền vững, hướng tới việc thiết lập một hệ thống khép kín. 

Mục tiêu chính là giảm thiểu tối đa chất thải và ô nhiễm, giữ cho các sản phẩm và vật liệu được sử dụng lâu nhất có thể thông qua các hoạt động như tái sử dụng, sửa chữa, tân trang, tái sản xuất và tái chế. 

Mô hình này đối lập hoàn toàn với mô hình kinh tế tuyến tính (linear economy) “khai thác – sản xuất – sử dụng – thải bỏ” (take-make-dispose) vốn đang thống trị ngành thời trang hiện nay, nơi tài nguyên bị khai thác, biến thành sản phẩm, sử dụng trong thời gian ngắn rồi trở thành rác thải.

Phân biệt với thời trang bền vững

Cần lưu ý rằng, mặc dù có liên quan chặt chẽ, “thời trang tuần hoàn” và “thời trang bền vững” không hoàn toàn đồng nhất. 

• Thời trang bền vững là một khái niệm rộng hơn, bao hàm nhiều khía cạnh như đạo đức, xã hội và môi trường trong toàn bộ chuỗi giá trị. 
• Thời trang tuần hoàn là một chiến lược cụ thể nằm trong khuôn khổ thời trang bền vững, tập trung chủ yếu vào việc khép kín vòng lặp vật liệu, kéo dài tuổi thọ sản phẩm và loại bỏ rác thải. 

Việc chỉ sử dụng vật liệu tái chế hoặc có thể tái chế không đồng nghĩa với việc một sản phẩm hay thương hiệu đã hoàn toàn đạt được tính tuần hoàn nếu các nguyên tắc khác không được đảm bảo.

Quan trọng hơn, thời trang tuần hoàn không phải là tập hợp các hành động đơn lẻ mà là một sự thay đổi mang tính hệ thống. Nó đòi hỏi sự hợp tác và phối hợp chặt chẽ giữa tất cả các bên liên quan trong chuỗi giá trị: từ nhà thiết kế, nhà cung cấp nguyên liệu, nhà sản xuất, thương hiệu, nhà bán lẻ, người tiêu dùng cho đến các đơn vị thu gom và tái chế. 

Mỗi mắt xích đều đóng vai trò quan trọng và có trách nhiệm trong việc hiện thực hóa mô hình tuần hoàn. Sự thiếu liên kết hoặc nỗ lực riêng lẻ sẽ không thể tạo ra một hệ thống tuần hoàn thực sự hiệu quả, đặc biệt là trong bối cảnh chuỗi cung ứng dệt may thường phức tạp và phân mảnh như ở Việt Nam.

Các nguyên tắc cốt lõi của thời trang tuần hoàn

Để hiện thực hóa mô hình tuần hoàn, ngành thời trang cần tuân thủ các nguyên tắc cốt lõi sau đây, đặc biệt là trong khâu sản xuất: 

1. Thiết kế để bền vững: Tạo ra sản phẩm có độ bền cao, dễ sửa chữa, dễ tháo rời và dễ tái chế ngay từ đầu
2. Kéo dài vòng đời sản phẩm: Khuyến khích việc tái sử dụng (second-hand), cho thuê, sửa chữa, tân trang (refurbish) để quần áo được dùng lâu hơn
3. Tái chế hiệu quả: Khi sản phẩm không còn sử dụng được nữa, các vật liệu sẽ được thu hồi và tái chế thành sản phẩm mới, giảm thiểu tối đa việc đưa rác thải ra môi trường hoặc khai thác tài nguyên mới

Mục tiêu cuối cùng của thời trang tuần hoàn là giảm thiểu lãng phí, ô nhiễm, giảm sự phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên hữu hạn và tạo ra một ngành công nghiệp thời trang bền vững hơn về mặt môi trường, kinh tế và xã hội. Đây chính là việc áp dụng các nguyên tắc của nền kinh tế tuần hoàn (Circular Economy) vào lĩnh vực thời trang.

Động lực chuyển đổi sang mô hình tuần hoàn của ngành may mặc Việt Nam

Ngành công nghiệp thời trang hiện tại đang gây ra những tác động môi trường nghiêm trọng trên quy mô toàn cầu.

• Mỗi năm, khoảng 92 triệu tấn rác thải dệt may được tạo ra, tương đương với một xe tải quần áo bị đốt hoặc chôn lấp mỗi giây
• Tại Mỹ, ước tính 85% hàng dệt may bị đưa vào bãi rác, trong khi ở Úc, con số này là 6.000kg cứ sau mỗi 10 phút
• Ngành này tiêu thụ lượng nước khổng lồ (VD: 7.000L nước cho một chiếc quần jeans), gây ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng từ quá trình nhuộm, phát tán vi nhựa ra đại dương và chịu trách nhiệm cho khoảng 10% lượng khí thải carbon toàn cầu
• ….

Là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới, Việt Nam không chỉ đóng góp vào những tác động này mà còn chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các xu hướng và quy định toàn cầu hướng tới sự bền vững.

Các thị trường nhập khẩu trọng điểm như EU đang triển khai Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) với các quy định cụ thể về quản lý chất thải dệt may, trách nhiệm giải trình chuỗi cung ứng và yêu cầu về sản phẩm tuần hoàn. Hoa Kỳ cũng có những động thái tương tự với các đạo luật khuyến khích sáng kiến tuần hoàn và giải quyết rác thải thời trang. Đồng thời, người tiêu dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ, ngày càng có ý thức hơn về môi trường và đòi hỏi các thương hiệu phải có trách nhiệm hơn.

Do đó, việc chuyển đổi sang mô hình thời trang tuần hoàn không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp bách đối với ngành may mặc Việt Nam. Việc chậm trễ trong thích ứng có thể dẫn đến mất thị phần, giảm khả năng cạnh tranh và bỏ lỡ các cơ hội phát triển trong một thị trường toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. 

Ngược lại, việc chủ động nắm bắt xu hướng này sẽ mở ra cơ hội nâng cao giá trị, thu hút đầu tư, tiếp cận công nghệ mới và xây dựng một ngành công nghiệp dệt may Việt Nam bền vững và thịnh vượng hơn.

>>>Có thể bạn muốn biết:

• Xanh hóa ngành dệt may: Thách thức, giải pháp và tương lai bền vững
• Làm thế nào để quản lý sản xuất ngành may hiệu quả?

Tác động của thời trang tuần hoàn đến ngành sản xuất may mặc Việt Nam

Việc áp dụng mô hình thời trang tuần hoàn đòi hỏi những thay đổi sâu sắc và toàn diện trong cách thức hoạt động của ngành sản xuất may mặc Việt Nam, từ tư duy thiết kế đến quy trình sản xuất và quản lý chuỗi cung ứng.

Thay đổi tư duy sản xuất

Trọng tâm chuyển từ hiệu quả tuyến tính (tối ưu hóa chi phí và tốc độ sản xuất hàng mới) sang hiệu quả tuần hoàn (tối đa hóa tuổi thọ sản phẩm, giữ gìn giá trị vật liệu, giảm thiểu lãng phí và tác động môi trường). Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể và dài hạn hơn.

Tác động đến thiết kế và phát triển sản phẩm

Quy trình thiết kế và phát triển sản phẩm phải được định hình lại một cách sâu sắc. Yếu tố cuối vòng đời như khả năng sửa chữa, tái sử dụng và tái chế cần được tích hợp ngay từ giai đoạn ý tưởng. 

Điều này bao gồm việc ưu tiên lựa chọn vật liệu và kỹ thuật gia công để tăng cường độ bền, thiết kế các bộ phận sao cho dễ dàng tháo rời khi cần sửa chữa hoặc phân loại tái chế, và ưu tiên sử dụng vật liệu đơn thay vì các loại vải pha trộn phức tạp gây khó khăn cho công nghệ tái chế hiện tại.

Tác động đến tìm nguồn cung ứng nguyên vật liệu

Việc tìm nguồn cung ứng nguyên liệu sẽ chứng kiến sự thay đổi đáng kể:

– Nhu cầu tăng đối với vật liệu bền vững nguyên sinh: Sự ưa chuộng các loại sợi tự nhiên được trồng theo phương pháp bền vững (bông hữu cơ, lanh, gai dầu) hoặc các loại sợi cellulose nhân tạo có nguồn gốc rõ ràng và quy trình sản xuất thân thiện môi trường sẽ tăng lên.  

– Tăng trưởng nguồn cung vật liệu tái chế: Nhu cầu về sợi tái chế từ rác thải sau tiêu dùng (như chai PET tái chế thành rPET ) hoặc từ rác thải dệt may (bông tái chế, polyester tái chế từ vải cũ ) sẽ gia tăng mạnh mẽ. Điều này đòi hỏi các nhà sản xuất phải xây dựng mối quan hệ với các nhà cung cấp mới và áp dụng các quy trình xác minh nguồn gốc, chất lượng (ví dụ: tiêu chuẩn GRS – Global Recycled Standard ).  

– Nghiên cứu và ứng dụng vật liệu đổi mới: Khám phá và thử nghiệm các loại vật liệu sinh học mới, có khả năng phân hủy hoặc được tạo ra từ các nguồn phi truyền thống (ví dụ: nanocellulose từ vi khuẩn , sợi từ phụ phẩm nông nghiệp).

>>>Tìm hiểu thêm: Vật liệu xanh là gì? Định nghĩa và ứng dụng trong sản xuất

Tác động đến quy trình sản xuất

Quy trình sản xuất trực tiếp cần được tối ưu hóa để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên thông qua việc áp dụng các công nghệ tiết kiệm nước, năng lượng. Quản lý hóa chất an toàn theo tiêu chuẩn quốc tế và giảm thiểu rác thải tiền tiêu dùng bằng cách tối ưu hóa quy trình cắt và tái sử dụng/tái chế tại chỗ là rất quan trọng. Bên cạnh đó, các nhà sản xuất có thể cần phát triển thêm năng lực cung cấp các dịch vụ mới như sửa chữa, tân trang sản phẩm.

Tác động đến chuỗi cung ứng và logistics

Việc chuyển đổi đòi hỏi phải thiết lập một chuỗi cung ứng tuần hoàn hoàn chỉnh, bao gồm hệ thống logistics ngược hiệu quả để thu gom sản phẩm đã qua sử dụng. Cần đầu tư xây dựng hạ tầng phân loại và xử lý chuyên dụng, đồng thời tích hợp chặt chẽ các cơ sở tái chế vào chuỗi. 

Yêu cầu về minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm, vật liệu trong suốt vòng đời ngày càng tăng cao, thúc đẩy bởi các quy định như Hộ chiếu Sản phẩm Kỹ thuật số của EU, đòi hỏi hệ thống quản lý dữ liệu hiệu quả

Vai trò của công nghệ 

Công nghệ đóng vai trò then chốt trong việc hiện thực hóa thời trang tuần hoàn:

• Công nghệ tái chế tiên tiến: Phát triển và thương mại hóa các phương pháp tái chế hóa học có khả năng xử lý vải pha trộn và cải tiến hiệu quả của tái chế cơ học.
• Công cụ kỹ thuật số: Các nền tảng phần mềm giúp quản lý chuỗi cung ứng phức tạp, theo dõi dòng vật liệu, đảm bảo tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc
• Tự động hóa: Robot và hệ thống tự động giúp tăng hiệu quả và độ chính xác trong việc phân loại rác thải dệt may
• Công nghệ ảo (AI/AR): Trí tuệ nhân tạo (AI) và thực tế tăng cường (AR) có thể được sử dụng trong thiết kế để mô phỏng sản phẩm, giảm nhu cầu tạo mẫu vật lý, tiết kiệm tài nguyên

Sự chuyển đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn cho các nhà sản xuất Việt Nam, vốn thường tập trung vào gia công (CMT – Cắt, May, Hoàn thiện) theo đơn đặt hàng. Để thành công trong nền kinh tế tuần hoàn, họ cần phát triển năng lực ở các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như tham gia vào quá trình thiết kế, đổi mới vật liệu, quản lý chuỗi cung ứng phức tạp hơn (bao gồm cả logistics ngược) và xây dựng quan hệ đối tác với các công ty công nghệ tái chế. Đây là một sự thay đổi đáng kể về mô hình kinh doanh và năng lực cốt lõi, vượt ra ngoài khuôn khổ sản xuất chi phí thấp truyền thống.  

Hơn nữa, việc triển khai hiệu quả mô hình tuần hoàn đòi hỏi mức độ tích hợp và chia sẻ dữ liệu cao hơn nhiều so với mô hình tuyến tính hiện tại. Khả năng truy xuất nguồn gốc vật liệu và sản phẩm trở nên tối quan trọng, không chỉ để đáp ứng yêu cầu pháp lý mà còn để đảm bảo hiệu quả hoạt động, ví dụ như biết chính xác thành phần vật liệu để lựa chọn quy trình tái chế phù hợp. Các nhà sản xuất Việt Nam cần đầu tư vào hệ thống kỹ thuật số và sẵn sàng hợp tác, chia sẻ dữ liệu với các đối tác trong chuỗi cung ứng, phá vỡ các rào cản thông tin hiện có.

Thách thức và cơ hội cho nhà sản xuất khi chuyển đổi sang mô hình tuần hoàn

Quá trình chuyển đổi sang mô hình thời trang tuần hoàn mang đến cho ngành sản xuất may mặc Việt Nam cả những thách thức không nhỏ và những cơ hội phát triển đầy tiềm năng.

Bảng: Thách thức và cơ hội cho nhà sản xuất may mặc Việt Nam trong Chuyển đổi thời trang tuần hoàn

Một điểm căng thẳng cần lưu ý là yêu cầu về tuần hoàn từ các thương hiệu quốc tế (tạo ra cơ hội) lại đòi hỏi các nhà sản xuất Việt Nam phải đầu tư lớn vào công nghệ và quy trình (là thách thức), điều này có thể làm xói mòn lợi thế về chi phí thấp vốn là một yếu tố hấp dẫn ban đầu. 

Do đó, việc điều hướng quá trình chuyển đổi này đòi hỏi một chiến lược cân bằng, có thể tập trung vào việc tối ưu hóa hiệu quả từ các hoạt động tuần hoàn (tiết kiệm tài nguyên) để bù đắp chi phí đầu tư, hoặc nhắm vào các phân khúc thị trường cao cấp sẵn sàng chi trả cho tính bền vững. Sự hỗ trợ từ chính sách của nhà nước cũng đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc giảm bớt gánh nặng chi phí này.

Doanh nghiệp tiên phong áp dụng thời trang tuần hoàn tại Việt Nam

Để hiểu rõ hơn về việc áp dụng thời trang tuần hoàn trong thực tế, việc xem xét các ví dụ cụ thể từ các doanh nghiệp tại Việt Nam và các sáng kiến quốc tế có ảnh hưởng là rất hữu ích.

Các sáng kiến và doanh nghiệp nhỏ tại Việt Nam

Các nỗ lực hướng tới tuần hoàn tại Việt Nam đang diễn ra ở nhiều cấp độ, từ các dự án cộng đồng, doanh nghiệp vừa và nhỏ đến các tập đoàn lớn:

• Urban Circular Space (UCS): Mô hình tập trung thu gom, ký gửi, bán lại, trao đổi và tặng đồ cũ; tổ chức workshop tái chế vải vụn, thúc đẩy tiêu dùng bền vững
• Hợp tác Kim Vũ Fabric & Công ty Nam Phong: Thể hiện nỗ lực liên kết ngành để tái chế quần áo cũ thành tài nguyên mới
• Môi Điên: Sử dụng nhuộm tự nhiên, chất liệu bền vững (linen, canvas), tái sử dụng vải thừa làm phụ kiện
• BOO (Bò Sữa): Thu gom đồ cũ tại cửa hàng, sử dụng cotton hữu cơ, tái chế vải tồn kho
• Faslink, The 31: Cũng là những ví dụ về thương hiệu theo đuổi định hướng thời trang có ý thức

Các doanh nghiệp sản xuất lớn

Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex): Với định hướng “xanh hóa” là một trụ cột chiến lược, Vinatex đã triển khai các chương trình đầu tư theo hướng xanh, ví dụ như lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái để giảm tiêu thụ năng lượng. Tập đoàn cũng nhận thức được tầm quan trọng của kinh tế tuần hoàn và đang từng bước chuyển đổi.  

Công ty Cổ phần May mặc Bình Dương: Doanh nghiệp này cũng đang áp dụng các giải pháp như điện mặt trời áp mái và tìm kiếm nguyên liệu xanh, tuy nhiên cũng đối mặt với thách thức về chi phí đầu tư tăng cao khi thực hiện xanh hóa sản xuất.

Các ví dụ trên cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận thời trang tuần hoàn tại Việt Nam. Các sáng kiến từ cộng đồng và doanh nghiệp nhỏ/vừa (UCS, Kim Vũ, Môi Điên, BOO) thường tập trung vào khâu tiêu dùng (tái sử dụng, bán lại, nâng cao nhận thức) và sử dụng vật liệu bền vững đầu vào. Trong khi đó, các doanh nghiệp sản xuất lớn (Vinatex, May mặc Bình Dương) dường như đang bắt đầu hành trình bằng việc cải thiện hiệu quả hoạt động (năng lượng, nước) và thăm dò vật liệu xanh, phần lớn có thể do áp lực từ các nhà mua hàng quốc tế hoặc để tiết kiệm chi phí vận hành.

Điều này cho thấy một khoảng cách tiềm ẩn giữa các hoạt động tuần hoàn ở cấp độ người tiêu dùng/thương hiệu nhỏ và việc tích hợp sâu rộng mô hình tuần hoàn vào quy mô công nghiệp của các nhà sản xuất lớn. Việc xây dựng một hệ thống sản xuất tuần hoàn hoàn chỉnh – từ thiết kế, sản xuất, thu gom, tái chế và quay lại sản xuất – với sự tham gia của các “ông lớn” trong ngành dường như vẫn còn ở giai đoạn sơ khai tại Việt Nam. 

Đây chính là cơ hội và cũng là thách thức lớn, đòi hỏi sự kết nối và hợp tác mạnh mẽ hơn giữa các nhà sản xuất lớn, các công ty công nghệ tái chế, mạng lưới thu gom và các thương hiệu.

Xu hướng tương lai của thời trang tuần hoàn trong sản xuất

Thời trang tuần hoàn đang định hình tương lai ngành sản xuất may mặc, đòi hỏi sự thích ứng nhanh chóng để phát triển bền vững. Các xu hướng chính định hình tương lai này bao gồm:

• Quy định và chính sách ngày càng siết chặt: Áp lực gia tăng từ các chính phủ (ví dụ: Chiến lược Dệt may của EU) với yêu cầu cao hơn về độ bền, khả năng tái chế, hàm lượng tái chế bắt buộc, cơ chế EPR và minh bạch (như hộ chiếu sản phẩm số)
• Đột phá về công nghệ: Sự tiến bộ liên tục trong công nghệ phân loại rác thải (AI, tự động hóa), tái chế hóa học (đặc biệt cho vải pha trộn), vật liệu sinh học mới và các công cụ kỹ thuật số cho truy xuất nguồn gốc
• Mô hình kinh doanh tuần hoàn phổ biến: Các dịch vụ như bán lại, cho thuê, sửa chữa sẽ trở nên phổ biến và tích hợp sâu rộng hơn vào hoạt động của các thương hiệu
• Tăng cường hợp tác chuỗi giá trị: Nhu cầu liên kết chặt chẽ hơn giữa các thương hiệu, nhà sản xuất, nhà cung cấp công nghệ, công ty tái chế và chính phủ để xây dựng hệ thống hiệu quả
• Sự trưởng thành trong nhu cầu người tiêu dùng: Yêu cầu cao hơn về minh bạch, bền vững, chất lượng và các lựa chọn tuần hoàn từ người tiêu dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ
• Tách biệt tăng trưởng khỏi tài nguyên nguyên sinh: Chuyển trọng tâm từ tối đa hóa sản lượng mới sang tối đa hóa giá trị sử dụng sản phẩm và vật liệu hiện có, tạo doanh thu từ dịch vụ

Tuy nhiên, tương lai của thời trang tuần hoàn trong sản xuất phụ thuộc rất lớn vào việc thương mại hóa thành công và mở rộng quy mô các công nghệ tái chế, đặc biệt là đối với các loại vải pha trộn vốn chiếm tỷ trọng lớn trong rác thải dệt may hiện nay. Đây vẫn là một nút thắt kỹ thuật và kinh tế lớn. Các chính sách hỗ trợ, như EPR , có thể đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra động lực kinh tế cần thiết để thúc đẩy đầu tư vào các công nghệ này.

Kết luận

Tóm lại, việc chuyển dịch sang mô hình thời trang tuần hoàn mở ra một chương mới đầy tiềm năng cho ngành may mặc Việt Nam. Vượt qua những thách thức ban đầu, việc áp dụng các nguyên tắc tuần hoàn sẽ mang lại lợi thế cạnh tranh bền vững, cơ hội đổi mới sáng tạo và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh toàn cầu. Đây chính là chìa khóa để ngành dệt may Việt Nam không chỉ duy trì vị thế xuất khẩu hàng đầu mà còn phát triển thịnh vượng, có trách nhiệm và bền vững trong dài hạn.