Sản phẩm công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam: Toàn cảnh & Cơ hội

Được xác định là nền tảng cốt lõi của chuỗi giá trị, các sản phẩm công nghiệp hỗ trợ quyết định trực tiếp đến khả năng tự chủ và năng lực cạnh tranh của toàn ngành sản xuất. Cùng Seeact tìm hiểu khái niệm và tình hình thực tế về hoạt động sản xuất tại Việt Nam, đồng thời hệ thống hóa các chính sách ưu đãi hiện hành mà mọi doanh nghiệp và nhà đầu tư cần nắm bắt để tối ưu hóa hoạt động.

Sản phẩm công nghiệp hỗ trợ là gì?

Sản phẩm công nghiệp hỗ trợ được định nghĩa là các loại phụ tùng, linh kiện, nguyên liệu, vật liệu, và hàng hóa trung gian, đóng vai trò là đầu vào cho hoạt động sản xuất, lắp ráp sản phẩm cuối cùng.

Bất kỳ doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nào, dù ở quy mô nào, cũng phải tham gia vào chuỗi cung ứng của một hoặc nhiều doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp sản phẩm cuối cùng.

Mô hình tham gia có thể là:

• Nhà cung ứng cấp 1 (Tier 1), cấp 2 (Tier 2), cấp 3 (Tier 3)…
• Cung ứng cho các nhà sản xuất nội địa
• Cung ứng cho các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam
• Xuất khẩu trực tiếp cho thị trường nước ngoài

Phát triển sản phẩm công nghiệp hỗ trợ nội địa giúp ngành công nghiệp hạ nguồn giảm phụ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu, tối ưu hóa chi phí logistics, rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Thực trạng ngành sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ Việt Nam

Quy mô và cơ cấu doanh nghiệp

Theo dữ liệu của Bộ Công Thương (cập nhật 2024), Việt Nam hiện có khoảng hơn 7.000 doanh nghiệp đang hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ (CNHT).

Phân bổ theo các ngành công nghiệp chủ lực như sau:

• Cơ khí: ~2.680 doanh nghiệp
• Da giày: ~1.790 doanh nghiệp
• Dệt may: ~1.461 doanh nghiệp
• Điện tử: ~1.248 doanh nghiệp
• Ô tô: ~699 doanh nghiệp

Một đặc điểm quan trọng về quy mô là khoảng 88% doanh nghiệp CNHT là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), với quy mô dưới 300 lao động. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển lớn nhưng cũng phản ánh những hạn chế về nguồn lực và khả năng đầu tư công nghệ.

>>>CÓ THỂ BẠN MUỐN BIẾT: Công nghiệp hỗ trợ – Thực trạng và giải pháp phát triển

Năng lực sản xuất thực tế

Điểm mạnh: Hiện tại, năng lực của các doanh nghiệp Việt Nam được ghi nhận khá tốt ở một số mảng cụ thể như: sản xuất khuôn mẫu các loại; linh kiện xe đạp, xe máy; linh kiện cơ khí tiêu chuẩn; dây cáp điện; và các linh kiện nhựa – cao su kỹ thuật.

Thách thức và Hạn chế: Năng lực tổng thể của các doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Các sản phẩm công nghiệp hỗ trợ “made in Vietnam” chủ yếu vẫn là các “linh kiện và chi tiết đơn giản, với hàm lượng công nghệ trung bình và thấp”. Phân tích sâu theo ngành cho thấy:

• Cơ khí: Đa số doanh nghiệp dừng ở việc gia công các công đoạn cơ khí đơn giản (dập, cắt, hàn, sơn). Rất ít doanh nghiệp đầu tư vào các công đoạn đòi hỏi công nghệ cao và có giá trị gia tăng lớn như đúc chính xác, xử lý nhiệt, hay gia công bề mặt.
• Điện tử: Năng lực tập trung chủ yếu vào các chi tiết nhựa và bao bì. Rất ít doanh nghiệp đủ trình độ và công nghệ để sản xuất mạch in nhiều lớp (PCB) hay các linh kiện điện tử lõi.
• Dệt may & Da giày: Năng lực tập trung ở công đoạn may và lắp ráp (gia công). Phần thượng nguồn là sản xuất vải, sợi, hóa chất nhuộm, da thuộc (vốn chiếm tỷ trọng lớn trong giá trị sản phẩm) vẫn còn yếu và phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu.

Thị trường: Vị thế trong chuỗi cung ứng

Về cơ cấu thị trường tiêu thụ, dữ liệu cho thấy:

• 75% doanh nghiệp cung cấp hoàn toàn cho thị trường trong nước (trong đó, tỷ lệ cung cấp trực tiếp cho các doanh nghiệp FDI chỉ chiếm khoảng 5%)
• 8% doanh nghiệp chuyên cung ứng cho thị trường nước ngoài
• 17% doanh nghiệp phục vụ đồng thời cả thị trường nội địa và xuất khẩu

Như vậy, chỉ có khoảng 30% doanh nghiệp CNHT Việt Nam đã tham gia vào chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là một tỷ lệ còn thấp, cho thấy dư địa phát triển và cơ hội thị trường còn rất lớn. 

Các thị trường xuất khẩu chính đang là các đối tác đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật cao, bao gồm: Hàn Quốc (25% doanh nghiệp tham gia), Nhật Bản (18,5%) và Trung Quốc (14,5%).

Sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ: Cơ hội và “đòn bẩy” chính sách

Dựa trên thực trạng năng lực và nhu cầu thị trường, các doanh nghiệp đang đứng trước cơ hội lớn nếu chấp nhận đầu tư vào sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt khi có sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ chính sách của Chính phủ.

Cơ hội thị trường từ “khoảng trống” cung ứng

Dữ liệu thực tế chỉ ra một khoảng trống thị trường đáng kể trong các lĩnh vực như ô tô, điện tử, dệt may và da giày. Tuy nhiên, năng lực cung ứng của các doanh nghiệp nội địa hiện “vẫn chưa đáp ứng được” yêu cầu từ các chuỗi sản xuất toàn cầu, đặc biệt là của khối doanh nghiệp FDI ngay tại Việt Nam.

Các tập đoàn FDI lớn vẫn đang “khát” nhà cung ứng nội địa đủ tiêu chuẩn để giảm chi phí và rủi ro chuỗi cung ứng.

Dưới đây là danh sách các sản phẩm thị trường đang có nhu cầu cao:

• Ngành điện tử: Chất bán dẫn, mạch in (PCB), khuôn nhựa chính xác cao
• Ngành cơ khí: Phôi thép, thép tấm chất lượng cao, thép hình, khuôn mẫu cỡ lớn, chi tiết cơ khí chính xác
• Ngành dệt may: Vải (đặc biệt là vải kỹ thuật, vải chức năng), sợi chất lượng cao, hóa chất, thuốc nhuộm
• Công nghệ cao: Các sản phẩm hóa dầu như hạt nhựa kỹ thuật, cao su nhân tạo, sợi nhân tạo (hiện chủ yếu vẫn do khối FDI cung cấp)

Ưu đãi đầu tư đối với dự án sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ

Để lấp đầy khoảng trống thị trường và thúc đẩy sản xuất, Chính phủ đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ trực tiếp cho các dự án sản xuất CNHT. Dưới đây là các ưu đãi cốt lõi:

1. Ưu đãi Thuế TNDN:

– Ưu đãi đặc thù (Nghị định 57/2021/NĐ-CP):

• Áp dụng thuế suất ưu đãi 17% trong 15 năm (kể từ khi có thu nhập chịu thuế).
• Nếu dự án thực hiện tại địa bàn có điều kiện kinh tế xã hội khó khăn, thuế suất ưu đãi giảm còn 10% trong suốt thời gian hoạt động.

– Ưu đãi bổ sung (Nghị định 218/2013/NĐ-CP):

• Doanh nghiệp có thể được giảm 30 – 50% số thuế TNDN phải nộp (tùy theo khu vực và ngành nghề).
• Có khả năng được hoàn thuế TNDN nếu đáp ứng các điều kiện về quy mô đầu tư lớn, sử dụng nhiều lao động, hoặc đầu tư vào địa bàn đặc biệt khó khăn.

2. Ưu đãi về đất đai:

• Các dự án CNHT được Nhà nước hỗ trợ về đất đai.
• Được ưu tiên thuê đất trong các khu công nghiệp, với mức giá thuê ưu đãi có thể giảm đến 50% so với giá thuê thương mại thông thường.

3. Các chương trình hỗ trợ trực tiếp (Giải quyết bài toán công nghệ & đầu ra): Đây là nhóm hỗ trợ quan trọng giải quyết các hạn chế cố hữu của doanh nghiệp Việt Nam:

• R&D và Công nghệ: Hỗ trợ chi phí cho hoạt động nghiên cứu phát triển (R&D), ứng dụng và chuyển giao công nghệ.
• Nâng cao năng lực: Triển khai các chương trình đào tạo, hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng công cụ quản lý, cải tiến (ví dụ: hỗ trợ phát triển nhà máy thông minh).
• Kết nối chuỗi cung ứng: Hỗ trợ kết nối doanh nghiệp với các tập đoàn lắp ráp đa quốc gia (FDI) và các nhà cung ứng lớp trên (Tier 1) để tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm.

Điều kiện xác định dự án được hưởng ưu đãi

Để tiếp cận các ưu đãi nêu trên, dự án phải được cơ quan có thẩm quyền xác nhận là “dự án sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ”.

Theo Điều 11.1 Nghị định 111/2015/NĐ-CP, điều kiện bao gồm:

1. Dự án phải sản xuất sản phẩm nằm trong “Danh mục sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển” do Chính phủ ban hành.
2. Ưu đãi áp dụng cho:
   • Dự án đầu tư mới.
   • Dự án mở rộng hoặc đổi mới công nghệ (có ứng dụng thiết bị mới, quy trình sản xuất mới) và phải đảm bảo tăng năng lực sản xuất ít nhất 20%.

Danh mục sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển

Việc xác định dự án có thuộc đối tượng ưu đãi hay không phụ thuộc trực tiếp vào danh mục sản phẩm do Chính phủ ban hành.

Danh mục này bao gồm các sản phẩm cụ thể thuộc 6 ngành chính:

1. Ngành Dệt may
2. Ngành Da giày
3. Ngành Điện tử
4. Ngành Sản xuất, lắp ráp ô tô
5. Ngành Cơ khí chế tạo
6. Các sản phẩm CNHT cho Công nghiệp công nghệ cao

Để tra cứu chính xác sản phẩm của doanh nghiệp bạn có thuộc diện ưu tiên hay không, vui lòng xem chi tiết tại đây

[Danh mục sản phẩm công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển]

Kết luận

Ngành sản xuất sản phẩm công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tái cấu trúc và phát triển theo chiều sâu. Mặc dù các thách thức về công nghệ và năng lực cạnh tranh là hiện hữu, hệ thống chính sách ưu đãi về thuế và đất đai từ Chính phủ đang mở ra một “hành lang” thuận lợi cho các nhà đầu tư. 

Để thành công, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng lộ trình đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng lực quản trị để đáp ứng tiêu chuẩn của chuỗi cung ứng toàn cầu và nắm bắt kịp thời các cơ chế hỗ trợ hiện hành.