Chuyển đổi xanh ngành da giày: Thách thức và cơ hội

Đứng trước các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường và cam kết quốc tế, chuyển đổi xanh ngành da giày đang là bài toán cấp thiết mà mọi doanh nghiệp sản xuất phải tìm lời giải. Quá trình này tuy tạo ra áp lực lớn về chi phí nhưng lại là chìa khóa duy nhất để ngành da giày Việt Nam giữ vững vị thế cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.

Tại sao chuyển đổi xanh là yêu cầu bắt buộc của ngành da giày hiện nay?

Chuyển đổi xanh ngành da giày hiện nay đã chuyển từ xu hướng tự nguyện sang rào cản kỹ thuật quyết định sự tồn tại của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Dưới đây là 3 tác động thực tế buộc nhà sản xuất phải thay đổi mô hình vận hành:

1. Áp lực tuân thủ từ các thị trường nhập khẩu lớn

Các thị trường xuất khẩu chủ lực như EU và Mỹ đã luật hóa các tiêu chuẩn môi trường, tạo ra hàng rào kỹ thuật trực tiếp đối với hàng hóa Việt Nam:

• Thỏa thuận Xanh EU (EU Green Deal): Áp đặt quy chuẩn về sản phẩm bền vững, yêu cầu bắt buộc về truy xuất nguồn gốc và minh bạch hóa thông tin trên toàn bộ chuỗi cung ứng.
• Cơ chế điều chỉnh biên giới Carbon (CBAM): Cảnh báo xu hướng áp thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu có dấu chân carbon cao, tạo rủi ro tài chính lớn cho các quy trình sản xuất thâm dụng năng lượng.
• Luật thẩm định chuỗi cung ứng (Đức): Buộc các doanh nghiệp đầu chuỗi phải chịu trách nhiệm pháp lý về vấn đề môi trường đối với cả nhà cung cấp cấp 2, cấp 3. Việc không đáp ứng các tiêu chuẩn pháp lý này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bị loại bỏ khỏi danh sách cung ứng.

2. Sự dịch chuyển yêu cầu từ nhãn hàng và người tiêu dùng

Đối với các thương hiệu toàn cầu (Nike, Adidas, Puma…), chỉ số ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) hiện là tiêu chí đánh giá nhà cung cấp song song với giá thành và chất lượng.

• Các đối tác yêu cầu nhà sản xuất cung cấp chứng nhận, báo cáo định lượng về mức độ phát thải, quy trình quản lý hóa chất và tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo.
• Đây được xem là các điều khoản kỹ thuật bắt buộc trong hợp đồng thương mại (B2B), quyết định trực tiếp khả năng ký kết và duy trì đơn hàng.

3. Hiệu quả vận hành và lợi ích tài chính dài hạn

Dưới góc độ quản trị, chuyển đổi xanh là bài toán đầu tư để tối ưu hóa chi phí sản xuất :

• Chi phí năng lượng: Áp dụng công nghệ mới giúp giảm định mức tiêu thụ điện năng trên đơn vị sản phẩm.
• Chi phí nguyên liệu: Tối ưu hóa sơ đồ cắt, dập và áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn giúp giảm thiểu tỷ lệ phế phẩm, tiết kiệm nguyên liệu đầu vào.
• Tài chính: Tăng khả năng tiếp cận các gói “tín dụng xanh” với lãi suất ưu đãi từ các định chế tài chính dành cho dự án sản xuất bền vững.

>>>>CÓ THỂ BẠN MUỐN BIẾT: Chuyển đổi xanh là gì? Tìm hiểu và ứng dụng hiệu quả

Vị thế và thách thức nội tại của doanh nghiệp Việt Nam

Dù có lợi thế về tay nghề và quy mô, ngành da giày Việt Nam đang có dấu hiệu “hụt hơi” trong cuộc đua xanh hóa so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp.

Theo số liệu thực tế năm 2023, Việt Nam đã mất một lượng đơn hàng đáng kể vào tay Bangladesh. Nguyên nhân chính nằm ở hạ tầng tiêu chuẩn xanh: Bangladesh hiện sở hữu 153 nhà máy đạt chứng nhận LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) và 500 nhà máy đang chờ cấp phép. Trong khi đó, số lượng nhà máy đạt chuẩn này tại Việt Nam còn rất khiêm tốn.

Hiệp hội Da – Giày – Túi xách Việt Nam (LEFASO) chỉ ra 5 “nút thắt” kỹ thuật mà doanh nghiệp trong nước đang gặp phải:

1. Chi phí tuân thủ: Việc chuyển đổi công nghệ, năng lượng sạch đòi hỏi vốn đầu tư lớn (CAPEX), gây áp lực lên dòng tiền của các SME.
2. Công nghệ lạc hậu: Nhiều nhà máy vẫn sử dụng lò hơi đốt than/dầu, dây chuyền cũ tiêu tốn năng lượng, khó kiểm soát định mức phát thải.
3. Thiếu hụt nguyên phụ liệu xanh: Nguồn cung trong nước mới đáp ứng được 50%, lại chủ yếu là nguyên liệu thường. Các vật liệu tái chế, sinh học phải nhập khẩu với giá thành cao, làm giảm biên lợi nhuận.
4. Nhân sự chuyên môn: Thiếu đội ngũ kỹ sư hiểu biết sâu về tiêu chuẩn ESG, kiểm kê khí nhà kính và báo cáo phát thải theo chuẩn quốc tế.
5. Thông tin thiếu đồng bộ: Ma trận các tiêu chuẩn từ nhiều thị trường khác nhau khiến doanh nghiệp lúng túng trong việc lựa chọn lộ trình đầu tư.

Lộ trình chuyển đổi xanh ngành da giày: Giải pháp kỹ thuật cho doanh nghiệp

Bám sát “Chiến lược phát triển ngành dệt may và da giày Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2035”, ngành da giày đang buộc phải chuyển dịch sang mô hình kinh tế tuần hoàn. Để giải quyết bài toán này, các nhà quản lý nhà máy có thể tham khảo lộ trình kỹ thuật 3 giai đoạn, đi từ những thay đổi cơ bản đến tái cấu trúc toàn diện:

Giai đoạn 1: Tối ưu hóa quy trình & Chuyển đổi vật liệu

Đây là giai đoạn tập trung vào các giải pháp có thể triển khai ngay để cắt giảm phát thải mà chưa đòi hỏi vốn đầu tư hạ tầng lớn. Trọng tâm nằm ở việc thay thế nguyên liệu đầu vào và hóa chất xử lý.

Đối với nguyên liệu, doanh nghiệp cần chuyển dịch dần từ vật liệu truyền thống sang các dòng có nguồn gốc thực vật hoặc tái chế. Thực tế tại Việt Nam đã ghi nhận những tín hiệu tích cực từ sự chuyển đổi này. Điển hình là:

• Công ty TNHH MTV Catlongs đã thành công trong việc ứng dụng vỏ trấu, vỏ đậu phộng để sản xuất đế giày xuất khẩu sang thị trường EU
• Công ty Ever Tech Plastic đã tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của các “ông lớn” như Adidas và Nike nhờ việc cung cấp và sử dụng nhựa tái chế đạt chuẩn

Song song đó, việc xử lý hóa chất cần được kiểm soát chặt chẽ bằng cách thay thế keo dán gốc dung môi bằng keo dán gốc nước (water-based adhesives). Giải pháp kỹ thuật này giúp giảm thiểu tối đa hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs), đáp ứng các chỉ số an toàn môi trường lao động và tiêu chuẩn nhập khẩu.

Giai đoạn 2: Chuyển đổi năng lượng & Nâng cấp hạ tầng

Giai đoạn này yêu cầu doanh nghiệp can thiệp sâu hơn vào hạ tầng kỹ thuật để giải quyết bài toán năng lượng – nguồn phát thải carbon chính trong sản xuất công nghiệp.

Giải pháp ưu tiên hàng đầu là chuyển đổi nguồn nhiệt và điện. Các nhà máy cần thay thế lò hơi đốt nhiên liệu hóa thạch sang lò hơi sinh khối hoặc lò hơi điện để giảm phát thải trực tiếp. Đồng thời, việc lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà  không chỉ giúp nhà máy tự chủ một phần năng lượng mà còn là điều kiện cần để đạt chứng chỉ năng lượng tái tạo.

Về quy trình vận hành, doanh nghiệp cần tích hợp mô hình Lean Manufacturing với các giải pháp IoT (Internet of Things). Hệ thống cảm biến sẽ giám sát mức tiêu thụ năng lượng theo thời gian thực tại các điểm nóng như máy ép, máy may, giúp phát hiện và loại bỏ lãng phí điện năng ngay trong quá trình sản xuất.

Giai đoạn 3: Kinh tế tuần hoàn & Minh bạch chuỗi cung ứng

Đây là đích đến cuối cùng của lộ trình, nơi công nghệ số và thiết kế sản phẩm đóng vai trò then chốt để đáp ứng các luật định khắt khe nhất từ thị trường quốc tế.

Yêu cầu kỹ thuật bắt buộc tại giai đoạn này là xây dựng hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc để cấp “Hộ chiếu số cho sản phẩm”. Hệ thống này phải cho phép khách hàng (đặc biệt tại EU) truy xuất được toàn bộ hành trình vòng đời sản phẩm, từ khâu khai thác nguyên liệu đến khi thành phẩm xuất xưởng.

Bên cạnh đó, hoạt động R&D cần tập trung vào tư duy Thiết kế sinh thái. Sản phẩm phải được thiết kế để dễ dàng tách rời các bộ phận (như đế và mũ giày) sau khi hết vòng đời sử dụng. Đặc tính kỹ thuật này là tiền đề để thực hiện tái chế hiệu quả, khép kín vòng lặp vật liệu theo đúng mô hình kinh tế tuần hoàn.

Vai trò của chuyển đổi số trong quản trị phát thải

Bà Phan Thị Thanh Xuân – Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký LEFASO khẳng định: “Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số là quy trình song hành“.

Doanh nghiệp không thể “xanh hóa” nếu không có dữ liệu. Việc ứng dụng các phần mềm quản lý sản xuất (MES/ERP) tích hợp module quản lý năng lượng là bắt buộc để:

• Đo lường chính xác lượng Carbon Footprint trên từng đôi giày (Unit Product).
• Tự động hóa quy trình báo cáo tuân thủ cho các nhãn hàng và cơ quan hải quan EU.
• Minh bạch hóa thông tin chuỗi cung ứng, tạo lợi thế cạnh tranh khi đấu thầu đơn hàng.

Để hiện thực hóa lộ trình kép này, doanh nghiệp cần công cụ giám sát chính xác. DACO hiện cung cấp Giải pháp Quản lý Năng lượng chuyên sâu, giúp nhà máy số hóa toàn diện quy trình đo lường và tối ưu hóa chi phí năng lượng theo thời gian thực.

LIÊN HỆ VỚI CHÚNG TÔI

• Hotline/Zalo: 0904 675 995
• Email: kinhdoanh@dacovn.com
• Địa chỉ: 146 Cầu Bươu, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, TP. Hà Nội

Câu hỏi thường gặp (FAQ) về chuyển đổi xanh ngành da giày

Chi phí cụ thể để chuyển đổi xanh cho một nhà máy là bao nhiêu?

Không có một con số cố định. Chi phí phụ thuộc hoàn toàn vào quy mô nhà máy, hiện trạng công nghệ, mục tiêu chuyển đổi và phạm vi dự án. Doanh nghiệp cần thực hiện kiểm toán năng lượng và tài nguyên để có dự toán sơ bộ.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) nên bắt đầu từ đâu với nguồn lực hạn chế?

Nên bắt đầu từ các giải pháp không hoặc ít tốn chi phí (no-cost/low-cost) như: Tối ưu hóa vận hành máy móc, sửa chữa các điểm rò rỉ khí nén, nước, quản lý và phân loại chất thải tại nguồn, nâng cao nhận thức cho người lao động.

Những chứng nhận xanh nào là quan trọng nhất trong ngành da giày?

Một số chứng nhận cốt lõi bao gồm: LWG (Leather Working Group) cho da thuộc, GRS (Global Recycled Standard) cho vật liệu tái chế, Bluesign và Oeko-Tex cho hóa chất và vật liệu an toàn, và ISO 14001 cho hệ thống quản lý môi trường.

Chính phủ có chính sách hỗ trợ kỹ thuật và tài chính nào không?

Để hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi xanh, các giải pháp vĩ mô đang được LEFASO và Bộ Công Thương thúc đẩy bao gồm:

• Xây dựng Trung tâm giao dịch phát triển nguyên phụ liệu: Giúp chuẩn hóa nguồn cung, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn nguyên liệu xanh minh bạch.
• Thành lập Trung tâm hỗ trợ kỹ thuật xanh: Cung cấp tư vấn về công nghệ sạch, giải pháp tiết kiệm năng lượng và đào tạo nhân lực về các tiêu chuẩn quốc tế.
• Cơ chế tài chính: Kiến nghị Ngân hàng Nhà nước và Chính phủ có các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi dành riêng cho các dự án đầu tư công nghệ giảm phát thải.

Kết luận

Chuyển đổi xanh ngành da giày là một quá trình đòi hỏi chi phí và nỗ lực tái cấu trúc toàn diện, nhưng đây là con đường duy nhất để nâng cao giá trị gia tăng và giữ vững vị thế của Việt Nam trên bản đồ xuất khẩu thế giới.

Thay vì chờ đợi các quy định trở nên bắt buộc hoàn toàn, doanh nghiệp cần chủ động rà soát lại quy trình, tìm kiếm các nguồn nguyên liệu thay thế và từng bước số hóa hoạt động sản xuất ngay từ bây giờ. Sự chậm trễ trong thời điểm này đồng nghĩa với việc tự loại mình khỏi cuộc đua toàn cầu.